Tarnowski Adam Amor Kazimierz (1866–1946), dyplomata, polityk.
Ur. 4 III w Krakowie, był najmłodszym synem Jana Dzierżysława (1835–1894, zob.) i Zofii z Zamoyskich (1839–1930), bratankiem Stanisława Kostki Tarnowskiego (1837–1917, zob.), Walerii, zamężnej za Franciszkiem Mycielskim (zob.), i Karoliny, żony Jana Józefa Tarnowskiego (1826–1898, zob.). Miał braci Jana Zdzisława (1862–1937, zob.) i Juliusza (zob.), oraz siostrę Zofię (1869–1954), zamężną za Stanisławem Kostką Siemieńskim-Lewickim (1864–1918). Bratem stryjecznym T-ego był Hieronim Tarnowski (zob.), a bratem ciotecznym Jerzy Mycielski (zob.).
T. uczył się w Krakowie w Gimnazjum św. Anny, a od r. 1876 w Gimnazjum św. Jacka, gdzie 29 V 1883 zdał maturę. Studiował prawo w l. akad. 1883/4–1884/5 na UJ, a następnie w Lille, Grazu i Wiedniu; uzyskał stopień doktora praw. Dn. 11 X 1889 zdał państw. egzamin prawno-historyczny i pracował od t.r. w Namiestnictwie we Lwowie. W r. 1892 otrzymał tytuł szambelana. Po śmierci ojca odziedziczył majątki w Chmielowie (pow. tarnobrzeski) i Wilczej Woli (pow. kolbuszowski), ale sprzedał je bratu Zdzisławowi. W listopadzie 1896 podjął pracę w austro-węgierskim MSZ i po zdaniu w maju 1897 egzaminu dyplomatycznego, przebywał przez dwa lata na placówce w Stambule, z przerwą w r. 1898, gdy pracował w ambasadzie w Atenach. Następnie był radcą w ambasadach i poselstwach w Waszyngtonie (1899–1901), Paryżu (1901–3), Dreźnie (1903–5), Brukseli (1905–7) i Madrycie (1907–9). Uczestniczył w r. 1907 w obradach konferencji pokojowej w Hadze. W r. 1909 został radcą ambasady w Londynie; znalazł się tam w kręgu znajomych króla Edwarda VII. Dn. 30 IV 1911 otrzymał nominację na ministra pełnomocnego i ambasadora Austro-Węgier w Bułgarii. Na tym stanowisku skutecznie łagodził napięcia między Franciszkiem Ferdynandem Habsburgiem a królem Bułgarii Ferdynandem I oraz rządem premiera W. Radosławowa. Opracował, przedłożony w r. 1912 Radzie Państwa w Wiedniu, projekt o handlu i żegludze między Austro-Węgrami a Bułgarią. W czasie pierwszej wojny światowej przyczynił się do przystąpienia 14 X 1915 Bułgarii do sojuszu z Austro-Węgrami i Niemcami. W r. 1916 otrzymał tytuł tajnego radcy dworu. Angażował się też w sprawy Polski; w memorandum z maja t.r. sprzeciwił się polityce władz austro-węgierskich na okupowanych terenach Król. Pol. oraz postulował przyznanie Polakom prawa decydowania o polityce oświatowej, zdrowotnej, handlu i administracji. Ciesząc się opinią jednego z najzdolniejszych dyplomatów, został 9 XI 1916 mianowany ambasadorem austro-węgierskim w Waszyngtonie; z powodu nieprzyznania mu przez Wielką Brytanię listu żelaznego, umożliwiającego podróż przez morską blokadę Ententy, dotarł tam dopiero 31 I 1917. Stanowisko objął 3 II t.r., jednak wobec przystąpienia przez Austro-Węgry do wojny podwodnej, nie został przyjęty przez prezydenta W. Wilsona i nie złożył listów uwierzytelniających. Mimo to udało mu się utrzymać stosunki dyplomatyczne do czasu wypowiedzenia przez USA 8 IV wojny Niemcom i zerwania stosunków z Austro-Węgrami; 1 V opuścił Amerykę.
Po powrocie do Wiednia nie przyjął T. propozycji objęcia stanowiska ambasadora Austro-Węgier w Sztokholmie. Dn. 23 VIII 1917 zrezygnował (formalnie 17 IX t.r.) z kandydowania do Rady Regencyjnej Król. Pol., natomiast do wejścia w jej skład nakłonił Zdzisława Lubomirskiego. Po swym ukonstytuowaniu Rada Regencyjna desygnowała T-ego 29 X na premiera, a następnie na ministra spraw wewnętrznych, w powstałym 7 XII rządzie Jana Kucharzewskiego; jednak w obu tych przypadkach sprzeciw Niemiec uniemożliwił mu objęcie urzędu. Do końca wojny pozostawał w Warszawie jako delegat austro-węgierskiego MSZ; wykorzystując znajomości w Wiedniu, był tam nieformalnym ambasadorem sprawy polskiej. Zaprotegowany przez Lubomirskiego, miał w listopadzie 1918, po dymisji Antona Lipoščaka, objąć Generalne Gubernatorstwo lubelskie, ale wobec rozpadu Austro-Węgier już do tego nie doszło. T.r. zakupił majątek w Świerżach (pow. chełmski).
W niepodległej Polsce, w r. 1919, został T. jednym z liderów konserwatywnego stronnictwa Budowy Zjednoczonej Polski (w okresie 23 II 1919 – 21 II 1920 p.n. Stronnictwo Pracy Konstytucyjnej) powstałego na bazie rozwiązanego 27 IX 1918 Stronnictwa Prawicy Narodowej. Z Naczelnikiem Państwa Józefem Piłsudskim utrzymywał poprawne stosunki i w październiku 1919 został przez niego przyjęty w Belwederze. Na prośbę premiera Ignacego Paderewskiego przygotował 4 X t.r. projekt przekształcenia Polskiej agencji telegraficznej w prywatną agencję prasową, wypełniającą zadania zlecone przez rząd (niezrealizowany). Zaproponowany przez MSZ na komisarza w Wolnym Mieście Gdańsku, zrezygnował wobec obiekcji R. Towera, Wysokiego Komisarza Ligi Narodów. Po przewrocie majowym 1926 r. był jednym z głównych mediatorów między Piłsudskim a konserwatystami i już 16 V t.r. razem z braćmi Kazimierzem i Zdzisławem Lubomirskimi spotkał się z marszałkiem, deklarując poparcie dla jego polityki. Współorganizował Polską Organizację Zachowawczą Prawicy Państw. powstałą 26 VI z połączenia warszawskiej Polskiej Organizacji Zachowawczej z wileńską Organizacją Zachowawczej Pracy Państw. i został jej wiceprezesem. Był jednym z pomysłodawców tzw. zjazdu dzikowskiego (spotkanie płk. Walerego Sławka ze środowiskiem konserwatystów małopolskich), który odbył się w dn. 14–15 IX 1927 w rodzinnym majątku T-ego. W marcu 1928 uczestniczył w Królewcu w konferencji polsko-litewskiej, poświęconej normalizowaniu wzajemnych stosunków. Na początku l. trzydziestych wycofał się z polityki. Podczas długich pobytów w Warszawie przebywał w swej kamienicy przy ul. Pięknej lb, gdzie zgromadził pokaźną kolekcję dzieł sztuki. W r. 1938 przekazał z żoną 10 tys. dolarów na rzecz Funduszu Obrony Narodowej.
W chwili wybuchu drugiej wojny światowej T. przebywał w Świerżach, skąd 24 IX 1939 ewakuował się z żoną do jej majątku w Jasionce Ruskiej, a następnie wrócił do Warszawy. Wykorzystując znajomości z politykami niemieckimi, interweniował u władz okupacyjnych na rzecz poprawy warunków życia ludności polskiej. Pomieszczenia w swej kamienicy udostępniał z żoną ZWZ/AK; odbywały się tam spotkania i kursy, m.in. zajęcia z podchorążówki, a także ukrywał się członek Delegatury Rządu na Kraj Stanisław Jasiukowicz. Wobec pogarszania się stanu zdrowia, T. od r. 1942 wymagał stałej opieki. Po upadku powstania warszawskiego 1944 r. został wysiedlony z ludnością cywilną do Pruszkowa; wyjechał stamtąd do siostrzenicy żony, Róży z Żółtowskich Zamoyskiej, zamieszkałej w Ojcowie pod Krakowem. tamtejsza Milicja Obywatelska podjęła 26 III 1945 próbę aresztowania T-ego pod zarzutem współpracy z Niemcami, lecz odstąpiła od tego ze względu na stan jego zdrowia; aresztowano na krótko jego żonę. Następnie T. przebywał w Krakowie, potem w Warszawie, a w r. 1946 wyjechał na spotkanie z synem Andrzejem do Szwajcarii; tam dołączyła do niego żona. Zmarł 16 X 1946 w Lozannie, został pochowany na miejscowym cmentarzu. Był odznaczony Orderem Franciszka Józefa z Gwiazdą (1910) oraz Krzyżem Wielkim Orderu Franciszka Józefa (1913).
W zawartym 10 IX 1901 w Warszawie małżeństwie z Marią Anielą ze Światopełk-Czetwertyńskich (zob. Tarnowska Maria Aniela), córką Włodzimierza Czetwertyńskiego-Światopełka (zob.) i Wandy Marii z Uruskich (zob. Czetwertyńska-Światopełk Maria), miał T. syna Andrzeja (1902–1949), emigranta zamieszkałego w Rio de Janeiro, żonatego z Heleną Larisch-Moennich, który zginął w wypadku samochodowym.
Fot. w: B. Kongresu w Waszyngtonie, Muz. Hist. M. Tarnobrzega; – Borkowski, Almanach, II 935; Corpus studiosorum Universitatis Iagellonicae 1850/51–1917/18, Kr. 2015; Österr. Biogr. Lexikon, XIV; Zielińska T, Poczet polskich rodów arystokratycznych, W. 1997; Zych T., Tarnobrzeski słownik biograficzny, Tarnobrzeg 2016 V; – Brzeziński M., Dalsze dzieje rodu Tarnowskich, w: Dworzaczek W., Leliwici Tarnowscy od schyłku XVI wieku do czasów współczesnych, Tarnobrzeg 1996 s. 198; tenże, Z działalności polskiego biura prasowego w Sofii w latach 1915–1918, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica” 1980 nr 1; Garlicki A., Józef Piłsudski 1867–1935, Kr. 2008; Godsey W. D., Aristocratic Redoubt. the Austro-Hungarian Foreign Office on the Eve of the First World War, West Lafayette 1999 s. 182, 202; Horčička V., Hrabia Adam Tarnowski z Tarnowa jako austro-węgierski ambasador w Stanach Zjednoczonych Ameryki (1917), „Dzieje Najnowsze” R. 43: 2011 nr 3 s. 43–60; Jędrzejewicz W., Cisek J., Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867–1935, Wr. 1994 III; Łossowski P., Dyplomacja polska 1918–1939, W. 2001; Mamatey V. S., The United States and East Central Europe 1914–1918. A study in Wilsonian Diplomacy and Propaganda, New Jersey 1957; Pajewski J., „Mitteleuropa”. Studia z dziejów imperializmu niemieckiego w dobie pierwszej wojny światowej, „Prace Inst. Zachodniego” 1959 nr 27; tenże, Pierwsza wojna światowa 1914–1918, W. 1991; tenże, Sierpień 1918. Ze świadectw austro-pruskich, w: Historia i współczesność, W. 1987 s. 79–80; tenże, Wokół sprawy polskiej Paryż–Lozanna–Londyn 1914–1918, P. 1970; Rutkowski T. P., Stanisław Kot 1885–1975. Biografia polityczna, W. 2000; Winnicki J. Z., Rada Regencyjna Królestwa Polskiego i jej organy (1917–1918), Wr. 1991 s. 30, 32, 85–6; – Arch. Paderewskiego, III; Dzieje Leliwitów. Listy Artura Tarnowskiego do Włodzimierza Dworzaczka, Oprac. T. Zych, Tarnobrzeg 2018; Dzierzbicki S., Pamiętnik z lat wojny 1915–1918, Oprac. D. Płygawko, T. Jodełka-Burzecki, W. 1983; Dzików. Księga gości, Red. T. Zych, Tarnobrzeg 1999 s. 25–6; Gaul J., Polonika w archiwum parlamentu w Wiedniu. Archiwum Izby Posłów Rady Państwa 1861–1918, W. 2014; Gawroński J., Dyplomatyczne wagary, W. 1965 s. 6–7; Hofund Staatshandbuch der Österreichisch Ungarischen Monarchie für das Jahr 1918, Wiedeń 1918; Jaworski W. L., Diariusz 1914–1918, Oprac. M. Czajka, W. 1997; Kakowski A., Z niewoli do niepodległości. Pamiętniki, Oprac. T. Krawczak, R. Świętek, Kr. 2000; Leniek, Książka pamiątkowa Gimn. św. Anny; Powstanie II Rzeczypospolitej. Wybór dokumentów 1866–1925, Red. H. Janowska, T. Jędruszczak, W. 1984 nr 142 s. 329, 332; Nie tylko Pierwsza Brygada (1914–1918), z dokumentów, wspomnień, listów pozostawionych przez Stanisława Rostworowskiego, Oprac. S. J. Rostworowski, W. 1993 III 127; Pamiętnik księżnej Marii Zdzisławowej Lubomirskiej 1914–1918, Oprac. J. Pajewski, P. 2002; Ronikier A., Pamiętniki 1939–1945, Oprac. J. Ronikier, Kr. 2001; Szematyzmy Król. Galicji za r. 1890; Tarnowska M., Wspomnienia, W. 2002; – „Bunt Młodych” R. 7: 1936 nr 11; „New York Times” 1901 nr z 6 IV, 1916 nr z 14 XI, 19 XI, 2 XII, 12 XII, 15 XII, 16 XII, 20 XII, 1917 nr z 4 I, 13 I, 2 II, 11 III, 30 III, 5 V, 29 VII, 5 VIII, 24 VIII, 5 XI, 26 XI, 29 XI, 30 XI; – AAN: Tymczasowa Rada Stanu, sygn. 2/1/0, Arch. Komitetu Narod. Pol., Gabinet Cywilny Rady Regencyjnej Król. Pol., sygn. 2/2/0; Arch. Narod. w Kr.: MCN, sygn. 467 s. 179–80, NKN, sygn. 390 s. 198; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Arch. Dzikowskie Tarnowskich, sygn. 29/639/0/2.49/501, 29/639/0/2.50/539, 29/639/0/2.75/1143, 29/639/0/2.75/1144; Miejska B. Publ. w Tarnobrzegu: Marczak M., Dziennik (mszp.); Muz. Hist. M. Tarnobrzega, Oddz. Zamek Tarnowskich w Dzikowie: Dok. rodzinne Tarnowskich; Österreichisches Staatsarchiv w Wiedniu: Haus-, Hofund Staatsarchiv, No. 55, HHsta, Pa, kt. 1047 P.a.I.
Tadeusz Zych